Mạch gỗ và mạch rây: hai hệ vận chuyển liên kết nguồn–đích

Chuẩn biên tập: Kết nối tri thức với cuộc sống – mô hình hóa, giải thích cơ chế và kiểm tra giới hạn.

🌿 Hai hệ mạch vận chuyển những gì?

Mạch gỗ chủ yếu đưa nước và ion khoáng từ rễ lên phần trên nhờ chênh lệch thế nước, lực hút do thoát hơi nước, tính liên kết của cột nước và đóng góp của áp suất rễ. Mạch rây vận chuyển sucrose cùng chất hòa tan từ cơ quan nguồn đến cơ quan đích.

Mạch gỗ: dòng khối dưới sức căng

Thoát hơi nước làm giảm thế nước ở lá, tạo gradient kéo nước qua mạch gỗ. Liên kết hydrogen giúp cột nước liên tục, nhưng khí xâm nhập có thể gây gián đoạn. Khí khổng điều chỉnh đánh đổi giữa nhận CO₂ và mất nước.

Mạch rây: giả thuyết dòng áp suất

Đường được nạp vào ống rây tại nguồn làm nước đi vào, tăng áp suất; tại đích, đường được dỡ và sử dụng hoặc dự trữ, tạo chênh lệch áp suất thúc đẩy dòng khối. Việc nạp–dỡ có thể cần năng lượng.

⚠️ Một cây có nhiều nguồn và đích

Lá trưởng thành thường là nguồn; rễ, quả, hạt và chồi non thường là đích. Cơ quan dự trữ có thể đổi vai trò theo mùa, nên các ống rây khác nhau có thể vận chuyển theo hướng khác nhau.