Ôn tập chương Ester – Lipid: sơ đồ phản ứng và bảo toàn khối lượng

Mục tiêu ôn tập

Em tự kiểm được bốn năng lực: nhận diện–gọi tên ester, viết phản ứng thủy phân, phân tích lipid và giải bài toán bằng tỉ lượng nhóm ester.

Bản đồ ôn tập ester lipid từ cấu tạo đến xà phòng hóa — Đi từ nhóm –COO– đến sản phẩm phản ứng, rồi dùng số liên kết ester để tính lượng NaOH.

1. Bản đồ kiến thức

RCOOR′: tên gốc R′ trước, tên carboxylate sau.
Thủy phân acid là cân bằng; thủy phân kiềm tạo muối nên thường một chiều.
Triglyceride có ba nhóm ester; hydrogen hóa làm giảm số liên kết C=C.
Xà phòng có đầu carboxylate ưa nước và đuôi hydrocarbon kị nước; Ca²⁺, Mg²⁺ tạo cặn.

2. Quy trình giải định lượng

Đổi dữ kiện sang mol.
Đếm nhóm ester hoặc liên kết C=C.
Lập tỉ lệ từ phương trình.
Kiểm tra chất giới hạn và bảo toàn khối lượng.

Ví dụ tổng hợp có lời giải

Bài mẫu. Xà phòng hóa 0,10 mol triglyceride thuần khiết cần 0,30 mol NaOH. Nếu dùng 200 mL NaOH 2,0 M thì NaOH có 0,40 mol, dư 0,10 mol. Triglyceride phản ứng hết.

Kiểm tra nhanh. 0,20 mol ester đơn chức cần 0,20 mol NaOH, không áp dụng hệ số 3 của triglyceride.

Luyện tập chẩn đoán

Gọi tên CH₃COOCH₃.
Viết hai phương trình thủy phân ethyl acetate.
Tính mol NaOH cho 0,25 mol triglyceride.
Giải thích xà phòng kém tác dụng trong nước cứng.
Nêu phép thử liên kết C=C trong dầu.

Đáp án

1) Methyl acetate. 2) Acid tạo acetic acid + ethanol; kiềm tạo sodium acetate + ethanol. 3) 0,75 mol. 4) Tạo muối Ca/Mg ít tan. 5) Dung dịch bromine trong điều kiện thích hợp.

Bẫy thường gặp

Không dùng công thức CₙH₂ₙO₂ để kết luận duy nhất là ester; không nhầm số mol chất béo với số mol nhóm ester; luôn xét NaOH dư hay thiếu.

Phiếu tự kiểm

Tôi có thể gọi tên ester, phân biệt hai kiểu thủy phân, giải thích micelle và giải bài toán theo số nhóm chức.