Đối chiếu sử liệu: nguồn gốc, bối cảnh và mức độ chứng thực

🏺 Sử liệu không tự “nói” nếu thiếu câu hỏi

Mỗi nguồn được tạo bởi một chủ thể, vào một thời điểm, cho một đối tượng và mục đích nhất định. Trước khi dùng nội dung làm bằng chứng, cần hỏi ai tạo, tạo khi nào, dựa trên khả năng quan sát nào và nguồn được lưu truyền ra sao.

Ba thao tác phối hợp

• Ngoại chứng: kiểm tra tác giả, niên đại, tính xác thực, phiên bản và chuỗi lưu giữ.
• Nội chứng: đọc ngôn ngữ, mục đích, đối tượng, mâu thuẫn và điều người tạo nguồn có thể biết.
• Đối chiếu: so với nguồn khác loại hoặc độc lập để tìm điểm hội tụ, khác biệt và nguyên nhân của khác biệt.

Im lặng của nguồn

Một tài liệu không nhắc sự kiện chưa đủ chứng minh sự kiện không xảy ra. “Bằng chứng từ sự im lặng” chỉ mạnh khi tài liệu có nhiệm vụ, cơ hội và lí do rõ ràng để ghi sự kiện nếu nó thực sự xảy ra.

⚠️ Thiên kiến không làm nguồn vô dụng

Một nguồn tuyên truyền có thể không đáng tin cho một tuyên bố, nhưng lại hữu ích để nghiên cứu mục tiêu, ngôn ngữ và hình ảnh mà chủ thể muốn phổ biến. Kết luận nên nói rõ mức chắc chắn và phần nào còn tranh luận.